Franciszkanie w Przemyślu
Fundament kowala Andrzeja Serena
Wszystko zaczęło się w XIII wieku. Legenda głosi, że teren pod dzisiejszy klasztor ofiarował kowal Andrzej Serena – konwertyta, który oddał swoje dobra na chwałę Bożą.
Od pierwszej wzmianki w 1413 roku o drewnianym konwencie, po tragiczny najazd wojsk wołoskich w 1498, Franciszkanie stali się nierozerwalną częścią przemyskiego krajobrazu. Ich mury, otoczone ochronnym murem w 1665 roku, stały się bastionem wiary.
XIII w.
POCZTĄTEK
1413 r.
PPIERWSZY ZAPIS
1665 r.
MURY OBRONNE
XV - XVI Wiek
Pierwsze Ślady
i Ciesielski Kunszt
Początki świątyni toną w mrokach średniowiecza, krótko po osiedleniu się franciszkanów. Przełom nastąpił około 1474 roku, kiedy gwardian Jerzy powierzył prace cieśli Piotrowi. To on okrył świątynię dachem i wzniósł pierwszą sygnaturkę.
„W 1524 roku budowniczy Jan, syn Giemzy, zobowiązał się do wzniesienia murowanej zakrystii, co zapoczątkowało proces przeobrażania drewnianej konstrukcji w trwałą, kamienną budowlę.”
1474 - 1598
Początki i Drewniany Kościół
20 lipca 1495
Męczeństwo Pięciu Franciszkanów
Dzień 20 lipca 1495 roku zapisał się krwawymi zgłoskami w kronikach miasta i zakonu.
Łacińska Inskrypcja
„Quinque Martyres ex Ord. S. Francisci: Felix Resoviensis, Dionisius de Kanczuga, Josephus, Demitrius Premisliensis Graeus, qui in castello civitatis Premisliensis per Stephanum Schismaticum Valachorum Palatinum infensissimum catholicorum hostem in foro ante curiam urbis Anno 1495 die 20 Iulii ense necati sunt.”
Polskie Tłumaczenie
„Pięciu męczenników z Zakonu św. Franciszka: Feliks z Rzeszowa, Dionizy z Kańczugi, Józef, Dymitr z Przemyśla, Grek, którzy w zamku miasta Przemyśla, przez Stefana, schizmatyka, wojewodę wołoskiego, najzajadlejszego wroga katolików, podczas napadu na ratusz miejski zostali zabici mieczem roku Pańskiego 1495, dnia 20 lipca.”
Wizja Siedem - nastowieczna: Kopuła i Pożoga
Rycina Georga Brauna z 1617 roku ukazuje kościół jako orientowaną, jednonawową budowlę ze schodkowymi szczytami. Jednak prawdziwa próba przyszła w 1638 roku – pożar strawił niemal wszystko.
- Mistrzowie: Stefan i Jakub Solari kierowali odbudową do 1665 r.
- Kształt Krzyża: Pojawiły się kaplice Męki Pańskiej i św. Anny oraz ośmioboczna kopuła.
- Świadectwo: Wygląd ten utrwalono na obrazie "Najazd Rakoczego na Przemyśl".
Cud Ocalenia • 1657
Gdy relikwie
zatrzymały armię
Był rok 1657. Wojska Jerzego II Rakoczego otoczyły Przemyśl, żądając kapitulacji. Miasto wydawało się zgubione, dopóki z bram klasztoru nie wyszła uroczysta procesja.
Franciszkanie wynieśli relikwie św. Wincentego ku Bramie Wodnej. Legenda i kroniki mówią o niezwykłym zjawisku na niebie, które tak przeraziło napastników, że odstąpili od murów. Na poniższym malowidle ściennym uwieczniono ten moment triumfu wiary nad stalą.
Projekt Walentego Haltmana
Obecny kształt świątyni to owoc wielkiej fundacji bpa Wacława Hieronima Sierakowskiego oraz zaangażowania rodów Potockich, Morskich i Dzieduszyckich.
Fundamenty i Plan (1754-1767)
Projekt autorstwa biskupa Walentego Haltmana. Prace prowadzili majstrowie: Lamberdoni, Senderowicz i Szostakiewicz. Do 1765 r. gotowa była zakrystia, a dwa lata później prezbiterium.
Fasada i Detal (1773-1780)
Piotr Polejowski zaprojektował hełmy wież, a Stanisław Bukowski wykonał kuty ganek i balustradę. Na szczycie stanęły kamienne figury aniołów i kute Oko Opatrzności.
Konsekracja (1778)
Uroczystego poświęcenia dokonał Tadeusz Kierski. Był to czas największej świetności, choć wkrótce Austriacy zamienili świątynię w magazyn wojskowy.
1753 - 1778
Kluczowe momenty historyczne
Poniższa inskrypcja łacińska upamiętnia fundację, budowę, dekorację oraz konsekrację świątyni, dokumentując kluczowe wydarzenia z jej dziejów w XVIII wieku wraz z nazwiskami fundatorów i hierarchów kościelnych.
Łacińska Inskrypcja
„Anno Domini 1753 sub C. R. Domino Vincentio Hieronymo de Bogusławice Sierakowski, protunc Episcopo Premisliensi, post Archiepiscopum Leopolinensem, in honorem B. V. Mariae et S. Patris Francisci ac Mariae Magdalenae, sub guardianatu A. R. P. M. Gregorii Ostrowski, divina providentia suffulti, ecclesia Anno 1778 finita ac pictura condecorata, eodem anno Imago B. Mariae a R. P. Domino Dominico Petro Karwacki, Episcopo Bybliensi, coronata. Tandem Anno 1778 die 19 mensis Julii, per Illustrissimum et Reverendissimum D. Josephum Thaddaeum Kierski, Episcopum Premisliensis, consecrata, cuius ecclesiae anniversarium consecrationis Dominicum post Festum S. Bartholomaei proxime celebrari indulgentia conceditur durante regimine Gregorii Ostrowski.”
Polskie Tłumaczenie
„Roku Pańskiego 1753, za rządów Jego Cesarsko-Królewskiej Mości pana Wincentego Hieronima z Bogusławic Sierakowskiego, ówczesnego biskupa przemyskiego, po arcybiskupie lwowskim, ku czci Najświętszej Maryi Panny, św. Ojca Franciszka oraz św. Marii Magdaleny, pod gwardianatem czcigodnego ojca Grzegorza Ostrowskiego, wsparta Bożą Opatrznością, świątynia została ukończona i ozdobiona malowidłami w roku 1778, a w tym samym roku obraz Najświętszej Maryi Panny został koronowany przez czcigodnego ojca Dominika Piotra Karwackiego, biskupa tytularnego biblijskiego. Ostatecznie dnia 19 lipca 1778 roku, przez najprzewielebniejszego i najdostojniejszego Józefa Tadeusza Kierskiego, biskupa przemyskiego, kościół został konsekrowany, a rocznica tej konsekracji ma być obchodzona w niedzielę po święcie św. Bartłomieja, z udzieleniem odpustu, za rządów Grzegorza Ostrowskiego.”
Sacrum • 8 Sierpnia 1770
Chrystus Miłosierny
Moment przekazania obrazu przez Augusta Ulińskiego, starostę podwysockiego, zapoczątkował nową kartę kultu. W 1910 r. skarbiec z biblioteką przekształcono w unikatową kaplicę wg projektu Stanisława Majerskiego.
- 1760 – Promulgacja cudów obrazu
- 1777 – Koronacja Oblicza NMP
Obraz Chrystusa Miłosiernego
Unikatowe dzieło z przełomu XVI i XVII wieku, stanowiące jeden z najstarszych i najcenniejszych wizerunków w świątyni, emanujące spokojem i głębią barokowej mistyki.
Wielki Pożary •
Wiek XIX: Walka z Żywiołem
Wiek XIX był dla kościoła serią tragicznych pożarów (1810, 1848, 1864, 1875). Szczególnie dotkliwy był ten z 1864 roku, który zniszczył dachy i hełmy wież.
1865: Wincenty Preusner
Podjął się odbudowy wraz z budowniczymi Miszke i Kowaczem, przywracając blask zniszczonej fasadzie.
1910-1912: Kaplica Miłosiernego
Stanisław Majerski przekształcił dawny skarbiec i bibliotekę w jednoprzestrzenną kaplicę.
Konserwacja i Przyszłość
Wiek XX przyniósł gruntowne remonty pod okiem Kazimierza Marii Osińskiego i konsultacjach wielkiego Adolfa Szyszko-Bohusza.
Architekci i Budowniczowie
- Piotr Polejowski - autor hełmów wież
- Walenty Haltman - architekt główny projektu 1754
- Kazimierz Maria Osiński - konserwator okresu międzywojennego
- Stefan i Jakub Solari - budowniczowie barokowi
- Józef Lamberdoni - majster fundamentów
- Wincenty Preusner - odbudowa po 1864
1927
Wzmocnienie murów
1941
Uszkodzenia wojenne
1973
Nowa posadzka
1987
Koniec wielkiego remontu
Architektura Świątyni Franciszkanó w Przemyślu
Późnobarokowa bazylika z rokokowym wnętrzem, trójnawowym korpusem i unikalną historią zapisaną w murach Przemyśla.
Majestatyczna Fasada
Późnobarokowa fasada kościoła jest trójdzielna, osadzona na wysokim, dwustrefowym cokole i ujęta parą dwukondygnacyjnych wież. Środkowa część jest nieznacznie cofnięta i zwieńczona wysokim, fantazyjnie wyciętym szczytem.
Detal Architektoniczny
- Szczyt ujęty falistymi spływami z pseudopilastrami.
- Trzy nisze hemisferyczne w szczycie.
- Portal z trójkątnym naczółkiem i żelaznymi drzwiami (1777-8) autorstwa Stanisława Bukowskiego.
- Monogramy Chrystusa i Marii oraz godło franciszkańskie nad wejściem.
Korpus Nawowy
Wnętrze bazylikowe z emporami, na rzucie prostokąta. Korpus trójnawowy, trójprzęsłowy. Nawy boczne otwarte są do nawy głównej imponującymi półkolistymi arkadami filarowymi.
SKLEPIENIA
W nawie głównej kolebkowe z lunetami na gurtach. W nawach bocznych krzyżowe na szerokich gurtach.
DEKORACJA
Pilastry kompozytowe o snycerskich rokokowych kapitelach (1775-8, Franciszek Duńczewski), złocone przez Winiarskiego.
„Ściany rozczłonkowane parzystymi pilastrami wspierającymi przełamujące się belkowanie.”
Prezbiterium i Ołtarz
Prezbiterium jest węższe i nieco niższe od nawy głównej, zakończone trójbocznie. Ujęte jest w dwukondygnacyjne aneksy: zakrystię oraz kaplicę Chrystusa Miłosiernego.
Oratorium
Na piętrze nad zakrystią, otwarte oknem do prezbiterium.
Polichromia i Ołtarz
Wnętrze zdobią iluzjonistyczne portale rokokowe (ok. 1773-8) oraz bogaty ołtarz główny.
Historia Klasztoru Franciszkanów
Dzieje budowy klasztoru franciszkańskiego w Przemyślu to historia zapisana w kamieniu, cegle i betonie, od drewnianych fundamentów XV wieku po neobarokową potęgę.
Początki XV - XVII w.
Niedostatek źródeł, bogactwo domniemań.
Dzieje budowy klasztoru są niezwykle trudne do odtworzenia. Pierwszy udokumentowany budynek pochodzi z czwartej ćwierci XV wieku i był to zapewne obiekt drewniany. Brak precyzyjnych planów z tego okresu zmusza historyków do interpretacji skrawków informacji.
W latach 1596-1598 odnotowano klasztor drewniany, który posiadał już złożoną strukturę: siedem izb, w tym kluczowe dla życia zakonnego przestrzenie:
- Refektarz
- Dormitorium
- Infirmerią
- Foresteria
Kamień i Cegła
Rewolucja Murowana (1608-1615)
„Z zapisu Adama Stadnickiego, wojewody bełskiego i starosty przemyskiego, wzniesiony został budynek murowany…”
1630
Rozszerzenie struktury o nowe trakty
1662
Podniesienie o piętro (16 cel)
Fundamenty Stadnickiego
Zachowane w przyziemiu dawnego skrzydła południowego.
Układ Podkowy
Trójskrzydłowy kształt przylegający do wschodniej ściany kościoła.
Plany Katastralne
Na planach miasta z lat 1772-7 i 1800 widoczny jest dojrzały układ klasztoru. Jednak skrzydła wschodnie i północne zniknęły z map już przed rokiem 1852, co sugeruje wcześniejsze wyburzenia lub zniszczenia.
FAZA PRZEBUDOWY
1780 - 1782
Sprowadzanie kamienia na fasadę.
Architektura Współczesna
Klasztor Franciszkanów to dziś konglomerat dwóch epok. Każda z nich posiada unikalną charakterystykę konstrukcyjną.
- Element listy nr 1
Zblokowana ze wschodnim aneksem prezbiterium. Półtoratraktowa z korytarzem od dziedzińca. Na parterze królują sklepienia krzyżowo-kolebkowe, podczas gdy piętra posiadają stropy płaskie. Piwnice zachowały surowy charakter kolebkowy.
- Dziewięcioosiowa pd.
- Siedmioosiowa pn.
Część starsza północna
Skrzydło bezstylowe
Część nowa (frontowa)
neobarok/Śnigurskiego
Zaburzenia Struktury
Układ parteru został naruszony przesunięciem ścian traktu południowego i wbudowaniem żelbetowej konstrukcji wzmacniającej. To ślad współczesnych adaptacji inżynieryjnych mających na celu ratowanie bryły.
Mistrzowie Formy
Wincenty Preusner
Odbudowa po wielkim pożarze z 1864 roku. Nadał klasztorowi solidne ramy konstrukcyjne (1864-1869).
Bruno Waluszczyk
Autor monumentalnej rozbudowy i wschodniego ryzalitu klatki schodowej (1893-1904). Twórca nowoczesnej twarzy klasztoru.
Maksymilian Jabłoński
Mistrz detalu. Zaprojektował ceglany mur i neobarokową bramkę w formie aediculi z godłem zakonu.
W Sercu Przemyśla
Klasztor wkomponowany jest w pierzeję ulicy Śnigurskiego, tworząc nierozerwalną całość z kościołem Franciszkanów. Niewielki ogród na planie wydłużonego pięcioboku oddziela sferę sacrum od tętniącej życiem ulicy.
